3 Yollu Küresel Vana: Yönlendirme ve Karıştırma Devrelerinde

Bir akışkanı iki hedeften birine göndermek ya da iki kaynaktan gelen akışı tek hatta toplamak gerektiğinde ilk akla gelen çözüm iki ayrı vanadır. 3 yollu küresel vana bu işi tek gövdede yapar: tek bir çeyrek tur hareketle bir yol kapanır, diğeri açılır.

L delik ve T delik

Adı aynı olan bu vananın iki temel iç geometrisi vardır ve davranışları farklıdır.

L delik kürenin içinde 90° dönen bir kanal taşır. Bu kanal her konumda iki ağzı birbirine bağlar, üçüncüsü kapalıdır. Yani L delik bir yönlendiricidir: akış ya A'ya ya B'ye gider, ikisine birden değil.

T delik kürenin içinde T biçiminde bir kanal taşır. Konuma göre iki ağzı ya da üç ağzı birden bağlayabilir. Bu onu bir karıştırıcı / dağıtıcı yapar: belirli bir konumda akış hem A'ya hem B'ye gider.

Nerede işe yarar

• Yedekli ekipman geçişi. İki filtre, iki pompa veya iki eşanjörden birine yönlendirme. Tek kol hareketiyle devredeki ekipman değişir, diğeri bakıma alınır.
• Isıtma-soğutma devre seçimi. Aynı hattın yazın soğutma, kışın ısıtma kaynağına bağlanması.
• Baypas. Akışı ekipmanın üzerinden ya da etrafından geçirmek.
• Numune ve dolum noktaları. Ana akışı kesmeden kısa süreli bir kola yönlendirme.

Ara konum bir çalışma konumu değildir

3 yollu küresel vananın en çok yanlış anlaşılan yanı budur. Kolu yarı yolda bırakmak, iki hat arasında debi paylaştırmanın yolu değildir. Küresel vana kısma için tasarlanmamıştır; kısmi açıklıkta akış kürenin dar bir şeridinden geçer, o şerit hızla aşınır ve vana zamanla hiçbir konumda tam kapatmaz hâle gelir. Debi paylaştırmak gerekiyorsa iş balans vanasının ya da oransal bir kontrol vanasının işidir.

Montajda akış yönü

3 yollu vanalarda ağızlar eşdeğer değildir; hangisinin ortak (common) ağız olduğu gövde üzerinde işaretlidir. Ortak ağzı yanlış tarafa bağlamak vananın mantığını tersine çevirir: yönlendirici bekleniyorsa karıştırıcı gibi davranır. Montajdan önce gövdedeki işaretin ve kol konumunun devre şemasıyla karşılaştırılması, sonradan hattı sökmekten ucuzdur.

Kol konumu bir gösterge değildir

Üç yollu vanada akışın yönü ters çevrilemez. İki yollu bir vana hangi yönden beslenirse beslensin aynı işi görür; üç yollu vanada ise ortak ağzın hangisi olduğu gövdenin iç geometrisiyle sabittir. Hattı sonradan ters bağlamak vananın işlevini değiştirir, bozulduğunu düşündürür.

İki yollu küresel vanada kol, akış yönüne paralelse vana açıktır — bu alışkanlık neredeyse evrenseldir. Üç yollu vanada bu alışkanlık işlemez. Kolun gösterdiği yön, üreticinin kurgusuna göre ya akışın geldiği ağzı ya da gittiği ağzı işaret eder; L ve T delikte anlamı yine değişir.

Pratik sonuç: üç yollu bir vananın hangi konumda ne yaptığı, gövdedeki akış şemasından okunur, koldan tahmin edilmez. Devreye alırken her konum tek tek denenip işaretlenmeli; mümkünse vananın yanına hangi konumun hangi hattı açtığını yazan bir etiket asılmalıdır. Vardiya değiştiğinde doğru bilgiyi taşıyan şey o etikettir.

Malzeme ve bağlantı

3 yollu küresel vanalar hem flanşlı hem dişli, hem standart hem paslanmaz gövdeyle bulunur. Seçim ölçütleri 2 yollu küresel vanadakiyle aynıdır: akışkan malzemeyi, hat tasarımı bağlantıyı belirler. Tek ek ölçüt, üç ağızlı gövdenin iki yolluya göre daha hacimli olması ve montaj yerinde bu hacme izin verilmesi gerektiğidir.